Özgür İrade Var Mı?

Araştırmacıların özel bilgisayar programlarının kullanıldığı bir seri deney, istemli davranış sırasında deneklerin karar verme mekanizmaları hakkında oldukça ilginç sonuçlar verdi. “Beyin karar vermeye hazırlanırken, kişi kararından vazgeçebilir mi?” sorusuna bu çalışmayla verilen yanıt, belli bir kritik noktaya ulaşılmadan önce bunun mümkün olabildiğini gösteriyor.

Psikiyatrlar, felsefeciler ve araştırmacıların her daim ilgisini çekmiş olan karar alma/irade konusunda şimdiye kadar birçok araştırma yapıldı. Bu araştırmaların geçmişi 1980’lere dayanıyor ve bu deneylerin en bilineni, Amerikalı bilim insanı Benjamin Libet’in yaptığı meşhur deney. Libet, iradeyi beyin dalgaları üzerinden incelerken, bilinçli olarak alınan kararların beyinde bilinçsiz bir şekilde işleme konulduğu sonucuna ulaşmıştı. Yani, beyin, bilinçle karar verilmeden çok önce, hem de yaklaşık 7 saniye kadar önce, söz konusu kararı gerçekleştirmek üzere “hazırlıklara” başlıyordu.

Peki, kişiler henüz ne yapacaklarına bilinçli olarak karar vermemişken, beyin bunu nasıl biliyor ve ona göre bir hazırlığa giriyor? Bugüne kadar bu sonuç, özgür irade diye bir şeyin olmadığı, beynin davranışlarımızı aslında bilinçsizce kontrol ettiğini savunan “determinist”[i] bir yaklaşımla açıklanıyordu. Berlin Teknik Üniversitesi’nden Prof. Dr. Benjamin Blankertz ve Matthias Schultze-Kraft ile Charité Bernstein Sinirbilim Ölçümleme Merkezi’nden Prof. Dr. John-Dylan Haynes’ın başında bulunduğu ekipteki araştırmacılar ise irade konusunda yeni bir gözlem yaptılar. En yeni ölçüm sistemleri kullanılarak yapılan deneyde, araştırmacılar kişilerin beyinleri harekete geçmeye hazırlanma aşamasına girmişken aldıkları kararlardan vazgeçip vazgeçemeyecekleri sorusunun cevabını aradılar.

Prof. Haynes, “Araştırmamızın amacı karar verme anının otomatik ve bilincin kontrolünde olup olmadığını bulmak. Buna ek olarak kişinin kararını iptal edip edemeyeceğini anlamak” diyor. Bu deneyde, katılımcılardan bir bilgisayarla “düello” yapmaları istendi ve elektroenselfalografi (EEG) vasıtasıyla kişilerin oyun oynarken beyin dalgaları görüntülendi. Araştırma, oyundaki nesnenin hareket edeceği zamanı tahmin etmek için EEG bilgilerini kullanan özel bir bilgisayarla yürütüldü. Bilgisayarın amacı oyuncuyu hareketten uzaklaştırmaktı. Bu da beyin dalgaları ölçümlerinin kişinin hareket etmek üzere olduğunu gösterdiği anda, oyunu, bilgisayarın lehine, yani kullanıcının kararını değiştirmesini gerektirecek biçimde yönlendirerek gerçekleştirildi.

Kişi eğer tahmin edilen hareketi yapmama iradesini gösteriyorsa, hareketleri üzerinde bilinçli ve istemli bir kontrolün söz konusu olduğu da ortaya çıkacaktı. Sonuçlar da aynen bunu gösteriyor. Prof. Haynes, “Bir insanın kararları bilinçsiz ve önceden hazırlanmış beyin dalgalarının yönetiminde değildir. Kişinin kararları aktif olarak karar alma süresine etki edebilir ve istediği zaman da bu işlemi bitirebilir. İnsanlar daha önce hazırlık aşamasındaki beyin sinyallerini baz alarak özgür irade diye bir şey olmadığını savunuyorlardı. Bizim çalışmamız özgürlüğün sandığımızdan daha az kısıtlı bir şey olduğunu göstermiş oldu. Ancak karar verme konusunda kararın iptal edilmesinin mümkün olmadığı ‘dönüşü olmayan bir nokta’ var” dedi.

Berlin Charité Üniversitesi’nden bilim insanlarının yaptığı çalışma Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlandı. Araştırmacılar, bu çalışmadan sonra daha karmaşık karar verme anları üzerinde çalışmalar yapmayı planlıyorlar.

Libet deneyi ile ilgili dergideki haberimize ulaşmak için tıklayın. 

[i] Evrenin işleyişinin ve meydana gelen her türlü olayın çeşitli bilimsel yasalarla belirlenmiş ve açıklanabilir olduğunu savunan felsefe. Detaylı bilgi için tıklayın.

Kaynak
1 Yorum
  1. rahmi

    Merhaba
    İnsan beyni ile ilgili ne bulursa okuyan bir takipciniz olarak bu acıklamadan hicbir şey anlamadım. Bu konu ile (irade konusu tabiki) ilgili Oytun Erbaş hocamızdan bir makale rica etsem acaba cok şeymi istemiş olurum..

Yorum Yap